در اين جا نياز هست نگاهي دوباره گر چه بس مختصر به شعر شيعه داشته باشيم: زماني شعر شيعي به حدي شكوفا بود كه اگر ميخواستند شعر يك شاعر را بستايند ميگفتند «ترفّض في شعره»: مانند شيعيان شعر ميگويد. اشعار كميت، ميميهي فرزدق، تائيه دعبل، اشعار و حاضر جوابيهاي هنرمندانهي، سيد اسماعيل حميري، ديوان ابو نواس حمداني (كه گفتهاند: شعر عرب با اميري شروع شده و با اميري ختم گشت: امرء القيس و ابو نواس)، در پيشاني ادبيات تاريخ ميدرخشند.
شعر شيعي به ويژه آن سرودهها كه به تاييد امامان رسيدهاند، همگي حماسي، رثائي، ستم ستيزي، نفي زشتيها و ترويج زيباييهاي انساني، ايثار ستائي، حقيقت خواهي و نصايح، هستند و باصطلاح اين رساله همگي، «هنر غير تبييني» ميباشند و كاري با خدا شناسي علمي و فلسفي، هستي شناسي، انسان شناسي، معاد شناسي، ندارند. برخي از فقهاي شيعه «الفيه»هايي در بيان احكام فقهي سرودهاند كه كارشان به محور «فروع تعبدي» است. سرودههائي نيز هستند كه خدا شناسي و هستي شناسي را تبيين ميكنند و سرايندهي آنها با عنوان افراد شيعي، شناخته ميشوند كه منظومه ملا هادي سبزواري يكي از آنهاست. اين گونه سرودهها كه مصداق هنر تبييني هستند ربطي به جهان بيني شيعه ندارند ارسطوئيسم يا ارسطوئيسم آميخته با هندوئيزم را تبيين ميكنند و ما هيچ سرودهاي را سراغ نداريم كه در خط انديشه امامان شيعه به تبيين بپردازد.
اين موضوع بس مهم است، گوئي بر بالاي سر هر شاعر شيعي ماموري ايستاده و او را از ورود به عرصهي تبييني بازداشته است، خاصّيت مكتب به ناخودآگاه شعرا نيز حاكم بوده است به طوري كه حتي كسي از آنها در اين باره دچار اشتباه نيز نشده است. با اين همه، شعر غير تبييني شيعه نيز مانند ديگر اشياء، مشمول احكام پنجگانه است.
معيار بودن هنر شيعي در داوريهاي هنري و دستگاه هنر سنج بنام «ترفّض في شعره»، از اوايل قرن پنجم، كارائي خود را از دست داد، زيرا شعر غير شيعي كه از آبشخور هنر هندوئيزم سيراب ميشد و به تبيين ميپرداخت هم در عربي و هم در فارسي، به شعر شيعه سبقت گرفت (به ويژه در فارسي كه ديوان حافظ در تارك آن ميدرخشد) و كرسي صدارت را از شعر شيعي گرفت. شاعران شيعه چون نميخواستند وارد عرصهي تبيين شوند، و نيز نميخواستند از جهان بيني هنر پرور هندوئيزم بهره گيرند و همچنين راضي نشدند از ادبيات غريزي شهوي در امور ديني استفاده كنند، از سه جهت با محدوديت رو به رو شدند و در نتيجه نتوانستند در اين هنر همچنان پيشرو باشند.
منبع: سایت بینش نو. کتاب انسان و چیستی زیبایی. نوشته مرتضی رضوی.
